Anlamlı bir kaygı faydalıdır
Korkunun aslında yararlı bir his olduğunu ve hayatta kalmamızı sağladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Korku, tehlikelerden korunmamızı, gerçek ve sağlıklı kararlar vermemizi ve kendimizi geliştirmemizi sağlar. Tanımlanmış ve manalı bir kaygı yararlıdır.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, sağlıksız korkuların ise ekseriyetle rasyonel olmayan, orantısız ve ölçüsüz endişeler olduğunu lisana getirerek, “Anlam arayışı, özgürlük arayışı, yalnızlığı giderme gereksinimi ve mevti açıklayamama korkusu varoluşsal dehşetleri oluşturur. Belirsizlik ise bunların temel nedenidir.” diye konuştu.
Korkuyu direktörün hiç de güç olmadığını belirten Prof. Dr. Tarhan, kişinin kendi kendine başa çıkamadığı durumlarda profesyonel yardım alabileceğini söyledi.
“Olayları hakikat tahlil edersek, ön yargılarımızı ve zihinsel koşullanmalarımızı değiştirebilirsek, birçok kaygının temelsiz olduğu ortaya çıkar. Karar verirken kaygıyı yönetebilmek çok değerlidir.” Diyen Prof. Dr. Tarhan, beynin meçhullüğü gidermesi durumunda kaygının yönetilebileceğini vurguladı.
Beyin sisi uzun müddetli gerilimle ilişkili
Günümüzde sıkça duyulan “beyin sisi” kavramının uzun periyodik gerilimle bağlantılı olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Uzun müddetli gerilim, beyinde gerilim hormonu olan kortizol salgılanmasına neden oluyor. Bu durum, beyindeki manaya, kavrama, algılama ve karar sistemlerinin yavaşlamasına yol açıyor. Kişinin beyni adeta yavaş çekimde çalışıyor. Diğer bir psikiyatrik sorunu olmasa da yalnızca zihinsel yavaşlama görülüyor.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, tükenmişlik sendromu üzere durumlarda kişinin kronik gerilimi yönetemediğini ve çaresizlik hissettiğini tabir ederek, “Hayattaki iş yükünü, çocuklarla ilgili sorumlulukları yönetemeyen ve sağlıklı tahliller üretemeyen şahıslarda bu durum ortaya çıkıyor. Tahlil üreten kişi ise beyindeki meçhullüğü gideriyor. Meçhullüğü gidermek, insanın temel gereksinimlerinden birisidir.” halinde konuştu.
Doğum anı bebek için birinci dehşet deneyimi
Doğum anının bebek için birinci endişe tecrübesi olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Anne karnında bebek nefes almaya bile gereksinim duymaz, her şey hazırdır. Fakat bedendeki sistem doğum sonrasına nazaran planlanmıştır. Doğduktan sonra çocuğun birinci duyduğu his kaygı, birinci verdiği reaksiyon ise ağlamaktır. Çabucak annesine sığınıp rahatlar. Bu, temel inanç hissinin geliştiği andır. 0-3 yaş ortası anne yahut anne yerine geçen kişinin sıcaklığının yerini hiçbir şey tutamaz.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, perinatal psikoloji alanındaki çalışmalara da değinerek, olağan doğumla dünyaya gelen bebeklerin, sezaryenle doğanlara nazaran gerilim testlerinde daha az gerilim hormonu salgıladığını tabir ederek, “Normal doğum, hayatın birinci meşakkatidir ve çocukları ruhsal olarak daha güçlü kılar. Sezaryenle doğan çocuklarda daha çok gerilim hormonu oluyor.” diye ekledi.
Korku, insan için bir kamçıdır
Yaşanan olumsuz hayat olaylarının “geliştiren travma” olarak değerlendirilebileceğini söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Travma sonrası büyüme ölçekleriyle bunu ölçüyoruz. Kişi bu travmadan bir şeyler öğrenerek çıktı mı? Travma sonrası büyümede yeni ihtimaller ortaya çıkar, kişi insan bağlantılarını gözden geçirir, ferdî güçlerini fark eder. Gücünün yetmediği şeylerde radikal kabullenme usulünü kullanır. Bu, endişenin bir kazanıma dönüşmesidir. Endişe, insan için bir kamçıdır, insanı harekete geçiren ve yeni keşif alanları sunan bir histir. Kaygıdan korkmak yerine kaygıyı yönetmek değerlidir.” halinde konuştu.
Çocukluk çağı travmaları bugünkü endişelerin kıymetli bir nedeni
Çocukluk çağı travmalarının bugünkü endişelerimizde değerli bir etken olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Çocukluk çağı travmaları bugünkü endişelerimizin kıymetli bir nedenidir. Tüylü objelerden korkan bir kişiyi incelediğimizde, bu kaygının kökeninin ekseriyetle çocukluk devrinde tüylü bir varlıkla (veya nesneyle) ilgili yaşadığı olumsuz bir tecrübeye dayandığını görürüz. Kişi bu olayı şuurlu olarak unutmuş olabilir, fakat bu tecrübe genel bir tüy yahut tüylü obje korkusu olarak devam edebilir. Bu çeşit endişelerin ve altında yatan travmaların ele alınması, kişinin ruhsal sıhhati ve gelişimi açısından büyük ehemmiyet taşır. Lakin unutulmamalıdır ki, çocuklukta yaşanan travmaların ‘ömür uzunluğu bende kalacak’ halinde bir baht olduğu düşünülmemelidir. Zira bu tıp tesirler genetik değil, epigenetiktir; yani çevresel faktörlerle değişebilir ve iyileştirilebilir.” dedi.
Deprem korkusu (sismofobi) yönetilemediğinde ömür kalitesini önemli formda düşürüyor
Prof. Dr. Tarhan, deprem korkusunun (sismofobi) ve sonrasında gelişebilen akut gerilim bozukluğunun doğal yansılar olduğunu lakin yönetilemediğinde ömür kalitesini önemli biçimde düşürdüğünü kaydederek, “Kişi zihinsel olarak kendisini bu mevzuda eğitirse, tıpkı yangın eğitimi almış birinin ne yapacağını bilmesi üzere, panik minimize olur. Birden fazla kayıp, afetten değil panikten kaynaklanır.” tabirlerini kullandı.
Japonya’da 4-6 yaş ortası çocuklara verilen afet eğitimlerinin aktifliğine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Bu eğitimler sonraki yaşlarda daha güç öğreniliyor. Zelzele çantası hazırlamak kıymetli lakin asıl sorun o anda ne yapılacağını bilmek. ‘Aman sarsıntı konuşmayalım, çocuğun ruh sıhhati bozulur’ demek yerine, okul öncesi dahil çocuklarla ‘Deprem olursa ne yapacağız?’ senaryoları konuşulmalı, konutta pratik yapılmalı. Kişi ne olacağını bildiğinde korkusu orantısız olmaktan çıkar. Endişe doğal bir his. Natürel ki korkacağız. Fakat zihinsel hazırlık çok değerli.” formunda konuştu.
Bazı şahıslar devamlı tehdit var, tehlike var diye yaşıyor
Deprem anında beyinde sempatik hudut sisteminin çok aktive olduğunu (göz bebeklerinde büyüme, kas gerilmesi, tansiyon yükselmesi), fakat tehlike geçtikten sonra parasempatik sistemin devreye girerek rahatlama sağlaması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Bazı şahıslarda parasempatik hudut sistemi devreye girmiyor. Devamlı tehdit var, tehlike var diye yaşıyor. Travmatik bir olay karşısında, şayet kaygının kaynağı meçhulse, bireyde birinci reaksiyon çoklukla inkar yahut reddetme biçiminde ortaya çıkıyor. Lakin kaygı, sarsıntı üzere somut ve inkar edilemeyecek bir kaynağa dayanıyorsa, ikinci bir reaksiyon olarak kişi olayla ilgili depresif bir ruh haline girebiliyor. Bu durum, kimi şahıslarda öfke patlamaları, kimilerinde ise içe kapanma biçiminde kendini gösterebiliyor. Akabinde, birtakım bireylerde ‘savaş, kaç ya da donakal’ yansıları gözlemlenebiliyor. Birtakım şahıslarda süreksiz olarak lisan tutulması görülebiliyor yahut panikle pencereden atlama üzere davranışlar sergilenebiliyor. Tüm bunlar, akut gerilim durumunda ortaya çıkan tipik reaksiyonlardır ve bu yansıların birkaç saat yahut birkaç gün içinde düzelmesi beklenir. Fakat, bu durum kişinin uyku tertibini bozuyor, kişi vaktinin büyük birçoklarını (örneğin, bir saatin 50 dakikasını) zelzelesi düşünerek geçiriyorsa yahut ‘flashback’ olarak isimlendirilen, olayı yine yaşantılama durumları sıkça görülüyorsa (yani olayın her an tekrar olacağı hissine kapılıyorsa), meskene girememek, daima diken üstünde oturmak, ‘hipervijilans’ denilen çok tetikte olma hali üzere belirtiler ortaya çıkıyorsa, hatta kişi uyumaktan korkar hale geliyorsa, durum ciddiyet kazanmış demektir.”
Bazı bireyler kaygıyı ‘mumyalaştırarak’ hayatlarında daima canlı tutar
Yoğun endişenin, adeta beyindeki ‘programı’ bozabildiğini anlatan Prof. Dr. Tarhan, şunları lisana getirdi:
“Eğer bu durum günlük ömür aktivitelerini etkilemiyorsa, bilhassa birinci bir ay içinde (bazı görüşlere nazaran ise 8 haftaya kadar) hastalık olarak kabul edilmez. Bu süreçte çoklukla ilaç tedavisi gerekmez; bilakis, bu gerilimin bir ölçüde yaşanması ve işlenmesi beklenir. Hatta bu gerilim, kişinin yeni bakış açıları kazanması, farklı düşünmesi, olaylara yeni manalar yüklemesi, derin tahliller yapması ve küçük detayları fark ederek kendini geliştirmesi için bir fırsata dönüşebilir. Kişinin olaya olumlu ya da olumsuz yaklaşımı ve anlamlandırma biçimi, bu sürecin seyrini belirler. Ekseriyetle bu durum, 6-8 hafta içinde çözülür ve kişi olağan hayatına döner. Bu süreçte sağlıklı olan, kaygıyı ‘minyatürize etmek’, yani küçülterek yönetmektir. Fakat kimi şahıslar kaygıyı minyatürize edemez, bilakis ‘mumyalaştırarak’ hayatlarında daima canlı fiyatlar. Bu bireylerde durum, objesi belgisiz bir obsesyondan çok, kaynağı belirli bir dehşete işaret eder ve bu da çoklukla kaçınma davranışlarına yol açar. Daima niyet tekrarları görülür; bu durum daha çok ‘rüminasyon’ biçiminde, negatif yahut bazen müspet içerikli olabilir. Kişi daima birebir mevzuyu düşünür. Obsesyonda kişi kanılarının saçma olduğunun farkındadır, fakat rüminasyonda niyetlerine inanarak onları daima zihninde döndürür. O beyni çok yoran bir şeydir. Bu tıp yansıların 6-8 hafta kadar sürmesi doğaldır. Bu mühletin sonunda kişinin travma sonrası büyüme kazanımlarıyla hayatına devam etmesi beklenir. Şayet bu başarılamazsa, uzman yardımı almak gerekir.”
İstanbul’un “çılgın projesi” kentsel dönüşüm olmalı
İstanbul’un “çılgın projesinin” öncelikle kentsel dönüşüm olması gerektiğini savunan Prof. Dr. Tarhan, “Şu an binaların yaklaşık yüzde 70’i 2000 öncesi yapılar ve yüksek risk taşıma potansiyeline sahip. Bu bahiste liderlik ve önemli bir gelecek projeksiyonu kural.” formunda konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, deprem konusunda farklı uzman görüşlerinin “felaketleştirenler” ve “tehlike atlatıldı diyenler” biçiminde insanları şaşırttığını ve bilgi kirliliğine yol açtığını belirterek, “Uzmanların kendi ortalarında oturup tahlil üretmesi gerekirken, herkes farklı bir şey söylüyor. Rasyonel hareket etmek ve düşünmek gerekiyor.” dedi.
Depremi her an olacak üzere yaşamaya insan alışamaz
Toplumun vakitle travmaları unutma eğiliminde olduğunu (6 Şubat sarsıntıları gibi) tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Korkuyu yok saymak yerine ‘minyatürize edip’ toplumun devamlılığını sağlamak gerekiyor. ‘Yarın 7.4 olabilir’ üzere telaffuzlar endişeyi ‘mumyalaştırmaktır’ ve bu endişeyle yaşanmaz. Bir odada yılan varken onunla yaşamaya alışılmaz. Zelzelesi her an olacak üzere yaşamaya insan alışamaz. Yöneticilerin işi ciddiye alıp plan yaptıklarını görmek, örneğin Şehircilik Bakanlığı’nın bina tespit çalışmaları üzere adımlar, insanlarda inanç hissini artırır, panik davranışını minimize eder ve gelecekle ilgili meçhullüğü giderir.” diye konuştu.
Deprem korkusu isimli ve psikiyatrik hadiselerde artışa neden olabiliyor
Deprem kaygısının isimli ve psikiyatrik olaylarda artışa neden olabileceğini, toplumdaki temel itimat hissini zedeleyebileceğini söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Güven duygusu olursa, insan ‘bunun tahlili vardır’ diyerek problemleri daha rahat aşar.” dedi.
Başa çıkma yollarından birincisinin olumlu psikoloji olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Bu yaklaşım, olayları olumlamak ve onlara mana yükleyebilmek üzerine konseyidir. Her olayın bir tehdit, bir de fırsat boyutu vardır. Tehdit boyutunu görüp fırsat boyutuna odaklanmak, gerçekleri kabul edip maksat belirlemek ve strateji geliştirmek endişeyi en hoş yönetme biçimidir. Buna ‘radikal kabullenme’ diyoruz; kabullenip onu bir fırsata dönüştürmek.” diye açıkladı.
Hepimizin gücünün yettiği ve yetmediği şeyler var
İkinci kıymetli sistemin dini başa çıkma olduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Hepimizin gücünün yettiği ve yetmediği şeyler var. Bu türlü durumlarda kişinin zihinsel bir sığınağa gereksinimi olur: Büyük bir mananın, bir kıymetin, bir yaratıcının modülü olmak. Kainattaki olayların tesadüfen olmadığını, bir geminin kaptanı olduğu üzere dünyanın da bir sahibi olduğuna inanmak, insanın gücünün yetmediği yerde bu metotları kullanarak rahatlamasını sağlar. Empati, vicdan hissinin bir eseridir. Vicdan duygusu olmayan kimse empati yapamaz. Bencil bireylerde vicdan duygusu körelir. Sarsıntı üzere olaylarda dini başa çıkma formülünü kullanan şahıslar bu hususta bazen çok fedakar olabiliyorlar. Çok orantısız reaksiyonlar de olabiliyor. Gerilim altında serinkanlı kalma konusunda kendini eğitmiş bireyler bu olaylarda liderlik yapıyorlar. Aileyi de yatıştırıyorlar, çevreyi de yatıştırıyorlar. Biraz zihinsel olarak, emek vermek gerekiyor.” formunda kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
