Sosyal korku ve toplumsal fobi farklı kavramlar
Sosyal fobik bireylerin çekingenliği ve utangaçlığı daha ağır ve şiddetli yaşadıklarını kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Bu durum, kişinin meslek hayatını ve günlük yaşantısını olumsuz tesirler, gelişimini maniler. Toplumsal fobi, kişinin tüm performansını tesirler ve zekasını, yeteneğini kullanmasını mahzurlar. Bu nedenle toplumsal korku ve toplumsal fobi farklı kavramlardır. Kültürümüzde, bilhassa Doğu kültüründe ve Anadolu’da utangaçlık yüceltilir. Bu durum, toplumsal tasa olarak görülebilir. Bu nedenle şahıslar utangaç durur, fazla risk almaz ve sessiz kalırlar. Bu davranışları toplumsal fobi olarak değerlendirmemek gerekir. Zira bunlar öğrenilmiş davranışlardır. Lakin toplumsal fobisi olan bir öğrenci için derste tahtaya kalkmak bir eziyet haline gelir. Kelamlı imtihanda tutulur, hiçbir şey yapamaz, eli ayağı titrer, nefes alamaz, kıpkırmızı olur ve konuşamaz. Bildiklerini bile anlatamaz. Bu durum, toplumsal telaş yaşayan şahısların tüm muvaffakiyetini ve performansını olumsuz tesirler.” dedi.
Çekingen bireyler istemedikleri halde yalnız kalırlar
Bir de utangaç kişilik olduğunu ve literatürde “avoidant kişilik” olarak geçtiğini anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Bu şahıslar istemedikleri halde yalnız kalırlar. Yalnız kalmak istememelerine karşın farkında olmadan kendilerini yalnızlığa sürüklemişlerdir. Bu bireyler içe kapanıktırlar. Şizoid şahıslar de içe kapanıktır, lakin onlar yalnız kalmaktan rahatsız olmazlar, tersine güzellerine sarfiyat. Meğer kaçıngan utangaç kişilikler, istemedikleri halde yalnız kalırlar. Toplumsal çekingenliğin üzerine bir türlü gidemezler. Bir nevi toplumsal felç geçirirler, ilerleyemez ve adım atamazlar. Kalabalık bir ortama girdiğinde herkesin ona baktığını hisseder. Daima olarak oburlarının dikkatinin üzerinde olduğunu düşünür. Bir topluluğa girdiğinde herkesin onu izlediğini zannedebilir ve çabucak sessizce bir köşeye çekilip oturmayı tercih edebilir. Bu cins bireylerde kaçınma davranışı sık görülür.” diye konuştu.
16-29 yaş aralığındaki bireylerin yüzde 36’sında toplumsal tasa görülüyor
Yapılan araştırmalara nazaran, dünya genelinde 16-29 yaş aralığındaki bireylerin yüzde 36’sında toplumsal telaş görüldüğünü lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Bu epey yüksek bir oran. Genel olarak ise dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 8’i hayatlarının bir devrinde toplumsal fobi yaşayabiliyor. Değişik olan ise toplumsal telaşın gelişmiş toplumlarda daha yaygın olması, gelişmemiş toplumlarda ise daha az görülmesi. Gelişmekte olan toplumlarda, bilhassa global kapitalist sistem rekabeti teşvik ettiği için toplumsal telaş daha fazla hissedilebiliyor. Atılgan olan, risk alan ve özgüveni yüksek bireyler muvaffakiyete ulaşırken, bunu yapamayan bireyler kendilerini yetersiz hissediyor. ‘Yapmam gerekiyor lakin yapamıyorum’ kanısı, toplumsal tasayı daha da artırıyor. Komşusunun kızıyla evlenen, babasının işini devralan ya da köy ortamında kalan bir bireyin toplumsal beklentileri de daha sonlu oluyor. Bu nedenle, toplumsal korku bu toplumlarda daha düşük düzeyde görülüyor. Ayrıyeten, toplumsal derdi olan bireyler daima olarak güvenlik arayışında oluyor. ‘Güvende miyim, kusur yapar mıyım?’ üzere niyetlerle hareket ediyorlar. En büyük dehşetleri kusur yapmak, mahcup olmak ve rezil olmaktır. Bu kaygılar, kaçınma davranışlarını daha da besliyor. Çoğunlukla bu bireyler mükemmeliyetçi bir yapıya sahiptir. Her şeyin dört dörtlük olmasını isterler ancak ‘Bunu kusursuz yapamam’ niyetiyle hiçbir şey yapamaz hale gelirler.” halinde konuştu.
Sosyal fobisi olanlar, kendilerini inançta hissettikleri ortamlarda bu korkuyu fazla hissetmiyor
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, bazı çocukların, meskende kendilerini güçlü hissederken, dışarıda tam aykırısı bir tutum sergileyebildiklerini kaydederek, “Evde anne ve babasına karşı agresif davranan bir çocuk, dışarıda sessiz ve uyumlu olabilir. Toplumsal fobisi olan bireyler, kendilerini inançta hissettikleri ortamlarda bu korkuyu fazla hissetmezken, dış dünyada tam bilakis sessiz, içine kapanık ve korkulu olurlar. Otorite figürleri karşısında utangaç davranırlar ve kalabalık içinde konuşmakta zorluk çekerler.” dedi.
Sosyal fobisi olan bireylerin mizahı kullanması, korkuyu azaltır
Sosyal fobisi olan bireylerin mizahı kullanması, tasayı azaltıcı bir teknik olarak epeyce tesirli olduğuna da işaret eden Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Bunun yanı sıra, telaşa karşı tolerans geliştirmek de kıymetlidir. Terapilerde de bu bahse bilhassa odaklanılır. Toplumsal korkuya sahip bireylerde, olay öncesi yaşanan ‘beklenti anksiyetesi’ yaygındır. Kişi, olacakları düşünerek büyük bir kaygı yaşar ve bu yüzden daima kaçınma davranışı gösterir. Kalabalığa karışmaz, topluma girmekten çekinir, otorite figürlerinin yanına gitmek istemez. Bu türlü bir durumda, el ve ayak titremesi, nefes darlığı üzere fizikî belirtiler de ortaya çıkabilir. Birtakım beşerler his söz etmeyen, asık hızlı otorite figürleri karşısında daha da korkulu hale gelirler. Toplumsal tasası olan bireyler, kendilerini rahatlatmayan bu cins insanlardan uzak durma eğilimindedir. Bu noktada liderlik anlayışı da büyük değer taşır. Gerçek liderlik, parmak sallayan, sert ve otoriter bir hal yerine, karşısındaki kişinin hislerini okuyarak inanç münasebeti kuran ve ona uygun formda rehberlik eden bir yaklaşımı gerektirir. Endişeyle yönetilen sistemlerde toplumsal telaşları gidermek pek mümkün olmaz. Fakat itimat temeline dayalı idare anlayışında, önderin birkaç tebessümü yahut olumlu geri bildirimi bile bireyin rahatlamasına yardımcı olabilir.”
Sosyal fobi ergenlikte tepe yapıyor
Sosyal fobinin ekseriyetle çocukluk devrinde başladığını ve ergenlikte tepe yaptığını anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Zeki çocukların ergenlik periyodunda akademik muvaffakiyetlerinin düşmesinin en yaygın sebeplerinden biri de toplumsal korku bozukluğudur. Sosyal fobisi olan bireylerin çoklukla yanılgılı otomatik niyetleri vardır. Terapilerde, bu çeşit kusurlu kanılar ayrıntılı bir halde ele alınır ve tahlil edilir. Kişi, bu kanılarını fark ettiğinde ve onların gerçekçi olmadığını anladığında, olumsuz niyetlerini daha kolay yönetebilir. Toplumsal telaşa sahip bir kişi ‘sevgiyi hak etmiyorum, berbat bir beşerim, berbat biriyim, gereğince âlâ değilim, kendime güvenemem, güçsüzüm, zayıfım, başarısızım’ der. Bu bireyler çoklukla kendilerini daima olumsuz bir biçimde algılarlar. Her insanın bir benlik algısı vardır. Şayet kişi, benliğini olduğundan daha büyük görüyorsa narsistik kişilik özellikleri sergileyebilir. Fakat toplumsal fobisi olan bireyler, tam aksine, kendilerini olduğundan daha kıymetsiz algılarlar. Bu da özgüven eksikliğine, korkaklığa ve depresyona yatkınlığa neden olur.” diye konuştu.
Bazı şahıslar alkol kullanarak bu tasayı bastırmaya çalışıyor
Bazı bireyleri toplumsal korkuyu gizlemek için farklı başa çıkma prosedürleri geliştirebildiklerini söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Bazı bireyler alkol kullanarak bu tasayı bastırmaya çalışır. Alkol, kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede bağımlılığa yol açabilir. Toplumsal fobisi olan birtakım bireyler, sahneye çıkmak yahut kalabalık içinde konuşmak üzere durumlarla başa çıkabilmek için alkol almaya başlar ve vakitle bu alışkanlık bağımlılığa dönüşebilir. Bu nedenle, toplumsal fobi, alkol bağımlılığının art planındaki değerli faktörlerden biri olabilir.” sözünde bulundu.
Sosyal fobi ile yaşayanlar standart işlerini sürdürebiliyor
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, bu durum psikoz düzeyine ulaşmadığı sürece toplumsal fobi ile yaşayan bireylerin günlük temel gereksinimlerini karşılayabildiğini ve standart işlerini sürdürebildiğini kaydederek, “Genellikle çalışkan, sevilir ve fedakâr insanlardır. Lakin, mesleklerinde yükseldiklerinde toplumsal fobi bariz hale gelebilir. Bir kişi iş yerinde terfi aldığında, daha fazla beşerle irtibat kurması, toplantılar yönetmesi ve takımını yönlendirmesi gerektiğini fark eder. Bu durumda, ‘Eyvah, artık daha çok konuşmam, insanları bir ortaya getirip onlarla iş birliği yapmam gerekiyor’ üzere niyetler ortaya çıkar ve panik yapabilir. İşte bu noktada, birçok kişi terapist ya da uzmana başvurur.” halinde konuştu.
Sosyal fobide ne cins tedaviler uygulanıyor?
Sosyal fobi tedavisinde, öncelikle şahsa uygulanan çeşitli ölçeklerle toplumsal fobinin şiddetinin belirlendiğini ve daha sonra, kişinin otomatik niyetleri ve yanlışlı inanışları belirlendiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Tedavide çekirdek sorunlara odaklanıldığında, toplumsal fobiye dair birçok belirti de tahlile ulaşabilir. Günümüzde sıkça kullanılan usullerden biri de VR (Virtual Reality – Sanal Gerçeklik) gözlükleridir. Bu gözlükler, üç boyutlu bir ortam sunduğu için kişi kendini gerçek bir toplantı salonunda üzere hisseder. Kendi toplumsal telaşının ağır olduğu alana nazaran; kalabalık önünde konuşma, sunum yapma ya da beşerlerle etkileşime girme üzere misyonlar verilir. Tıpkı vakitte, nörofeedback aygıtları kullanılarak kişinin beyin dalgaları takip edilir. Tasa düzeyi yükseldiğinde; Beta dalgaları artar, cilt sıcaklığı yükselir, terleme ve cilt iletkenliği artar. Bu fizyolojik reaksiyonlar, aygıtlar sayesinde anlık olarak izlenir. Geri bildirim terapisi uygulanarak, kişi bu durumlarla baş etmeyi öğrenir. Vakitle, maruz kalma terapisi ile duyarsızlaşma sağlanır. Kişi, denemeler ve uzman yardımıyla bu endişelerini aşarak toplumsal ortamlara daha rahat girmeye başlar.” diye konuştu.
Sosyal derdi olan bireylerin kadercilikten vazgeçmeleri gerektiğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Eğer ‘Bu benim kaderim’ diyerek durumu kabullenirlerse, bu bir seçim olur ve sorumluluk büsbütün kendilerine ilişkin hale gelir. Halbuki gelişmek için hesaplanabilir riskler almak gerekir.” dedi.
Kültürel olarak toplumsal fobiyi destekleyen bir yapıya sahip bir toplumuz
Bizim toplumumuzun, kültürel olarak toplumsal fobiyi destekleyen bir yapıya sahip olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Çocuklara ‘Sus küçüğün, kelam büyüğün’ yahut ‘Büyüklere yanıt verilmez’ üzere tabirlerle büyümeleri öğütleniyor. Bu tıp telaffuzlar, sorgulamayı engelleyen, hislerin bastırılmasını teşvik eden ve utangaçlığı yücelten bir anlayışı beraberinde getiriyor. Geçmişte bu yaklaşım, gençlerin kusur yapmasını önleyerek toplum içindeki ahengi artırıyordu. Lakin günümüz artık bir irtibat çağı ve global rekabetin son derece ağır olduğu bir devir. Bu ortamda başarılı olabilmek için barışçıl rekabet içinde yer almamız gerekiyor. Bu yüzden çocuklarımızın gelişimi için, onları koruyup her yanılgıdan uzak tutmak yerine, hesaplanabilir riskler almayı öğrenmeleri gerekiyor. Bilhassa toplumsal tasası olan bireylerin, uğraş sarf edebilecekleri, uğrunda çaba edecekleri bir maksatları olmalı. Şayet bir insanın ulaşmak istediği bir ego ideali varsa, bu amaca giderken karşısına çıkan pürüzleri de aşabilir.” formunda konuştu.
Anne babalar çocuklarına kusur yapma hakkı tanımalı
Gençlere “En büyük zafer, insanın kendisine karşı kazandığı zaferdir” iletisini da veren Prof. Dr. Tarhan, “Bu zafer; içimizdeki tembelliğe, endişelere, süreksiz heveslere, isteklere ve zevk tuzaklarına karşı verilen çabayı kapsar. Gençler, bu çabanın muvaffakiyet olduğunu bilmeli ve yanılgı yapmaktan korkmamalıdır. Anne babalar da bu süreçte çocuklarına kusur yapma hakkı tanımalıdır. Kusur yaptığında, yalnızca kusurlarına odaklanmak yerine, ‘Bak, şunları çok hoş yaptın, bunu da düzeltebilirsin’ diyerek takviye olmalılar.” dedi.
Sosyal medya toplumsal fobiyi destekliyor
Sosyal medyanın toplumsal fobiyi desteklediğini de anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Günümüzde çocuklar daima bir şeyler seyrederek büyüyor. Lakin daima seyreden bir çocuk, ileride de hayatı seyretmeye başlıyor ve pasif, toplumsal kaçınma içinde bir bireye dönüşüyor. Ellerinden düşmeyen tabletler, onların toplumsal hünerlerinin gelişmesini engelleyerek kaçıngan bir kişilik yapısına yol açıyor. Tahminen toplumsal fobik üzere görünmüyorlar lakin tembelleşiyorlar, yetenekleri köreliyor. Bu yüzden seyreden değil, sorgulayan ve üreten bireyler yetiştirmek istiyorsak, çocuklara kusur yapma hakkı tanımalı ve ekran mühletini sonlandırmalıyız. Günümüzde pek çok ülke, çocukların ekran müddetlerine kısıtlama getirdi. Bizde de bu husus tartışılıyor ve yakın vakitte bilhassa 13 yaş altı çocuklar için bir düzenleme çıkması bekleniyor.” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
